Geography 12th Secondary Activities

Sharvan Patel
0

 


ЁЯУШ рдЕрдз्рдпाрдп – 5

рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рдХ्рд░िрдпाрдПँ / рдЙрдж्рдпोрдЧ (Secondary Activities / Industries)

ЁЯФ╣ рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рдХ्рд░िрдпाрдПँ

рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдХ्рд░िрдпाрдУं рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХो рд░ूрдкांрддрд░िрдд рдХрд░рдХे рдЙрдкрдпोрдЧी рд╡рд╕्рддुрдПँ рдмрдиाрдиा।

рдЬैрд╕े – рдХрдЪ्рдЪे рдоाрд▓ рдХो рдоूрд▓्рдпрд╡ाрди рд╡рд╕्рддु рдоें рдмрджрд▓рдиा (рд▓ोрд╣े рд╕े рдЗрд╕्рдкाрдд, рдХрдкाрд╕ рд╕े рдХрдкрдб़ा)।

рдЗрд╕рдоें рдиिрд░्рдоाрдг (Manufacturing), рдиिрд░्рдоाрдг рдХाрд░्рдп (Construction) рдФрд░ рдЙрдд्рдкाрджрди рд╕े рдЬुрдб़े рдЙрдж्рдпोрдЧ рдЖрддे рд╣ैं।

ЁЯФ╣ рдЙрдж्рдпोрдЧ (Manufacturing Industries)

рдкрд░िрднाрд╖ा: “рдХрдЪ्рдЪे рдоाрд▓ рд╕े рдЙрдкрдпोрдЧी рд╡рд╕्рддुрдПँ рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиा।”

рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдХृрд╖ि рдЖрдзाрд░िрдд рдЙрдж्рдпोрдЧ (рдХрдкाрд╕ рд╕े рдХрдкрдб़ा), рдЦрдиिрдЬ рдЖрдзाрд░िрдд рдЙрдж्рдпोрдЧ (рд▓ौрд╣-рдЗрд╕्рдкाрдд)।

рдЙрдж्рдпोрдЧ рдХिрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рдлैрдХ्рдЯ्рд░ी рд╣ोрддे рд╣ैं, рдЬिрдирдХे рд╕ंрдЪाрд▓рди рдоें рд╢्рд░рдо, рдкूँрдЬी, рддрдХрдиीрдХ рдФрд░ рдмाрдЬाрд░ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै।

ЁЯФ╣ рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдХाрд░рдХ

  1. рдХрдЪ्рдЪे рдоाрд▓ рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा – рдЙрдж्рдпोрдЧ рд╡рд╣ाँ рд▓рдЧрддे рд╣ैं рдЬрд╣ाँ рдХрдЪ्рдЪा рдоाрд▓ рдкाрд╕ рд╣ो (рдЬैрд╕े рдХрдкрдб़ा рдЙрдж्рдпोрдЧ – рдХрдкाрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░)।

  2. рдКрд░्рдЬा (Power Supply) – рдЬैрд╕े рдХोрдпрд▓ा, рдмिрдЬрд▓ी, рдкेрдЯ्рд░ोрд▓िрдпрдо।

  3. рд╢्рд░рдо (Labour Supply) – рд╕рд╕्рддे рдФрд░ рдХुрд╢рд▓ рдордЬрджूрд░।

  4. рдмाрдЬ़ाрд░ (Market) – рдЙрдд्рдкाрдж рдмेрдЪрдиे рдХे рд▓िрдП рдкाрд╕ рдоें рдЙрдкрднोрдХ्рддा।

  5. рдкрд░िрд╡рд╣рди рдФрд░ рд╕ंрдЪाрд░ (Transport & Communication) – рд╕ाрдоाрди рд▓ाрдиे рдФрд░ рд▓े рдЬाрдиे рдХी рд╕ुрд╡िрдзा।

  6. рд╕рд░рдХाрд░ी рдиीрддिрдпाँ (Government Policy) – рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХा рд╡िрдХाрд╕।


ЁЯФ╣ рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг

  1. рдЖрдХाрд░ (Size) рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░

    • рд▓рдШु рдЙрдж्рдпोрдЧ (Cottage/Small Scale) – рдкрд░िрд╡ाрд░ рдЖрдзाрд░िрдд, рд╣ाрде рд╕े рдХाрд░्рдп (рдЬैрд╕े рд╣рдердХрд░рдШा)।

    • рдордз्рдпрдо рдЙрдж्рдпोрдЧ (Medium Scale)।

    • рд╡िрд╢ाрд▓ рдЙрдж्рдпोрдЧ (Large Scale) – рднाрд░ी рдорд╢ीрдиें, рдкूँрдЬी рдФрд░ рдмрдб़े рд╢्рд░рдоिрдХ рдмрд▓ (рдЬैрд╕े рдЗрд╕्рдкाрдд рдХाрд░рдЦ़ाрдиा)।

  2. рдХрдЪ्рдЪे рдоाрд▓ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░

    • рдХृрд╖ि рдЖрдзाрд░िрдд рдЙрдж्рдпोрдЧ – рдЦाрдж्рдп рдк्рд░рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг, рдХрдкрдб़ा, рдЪीрдиी, рд╡рдирд╕्рдкрддि рддेрд▓।

    • рдЦрдиिрдЬ рдЖрдзाрд░िрдд рдЙрдж्рдпोрдЧ – рд▓ौрд╣-рдЗрд╕्рдкाрдд, рд╕ीрдоेंрдЯ, рдПрд▓्рдпुрдоिрдиिрдпрдо।

    • рд╡рди рдЖрдзाрд░िрдд рдЙрдж्рдпोрдЧ – рдХाрдЧрдЬ, рдлрд░्рдиीрдЪрд░, рдоैрдЪ рдЙрдж्рдпोрдЧ।

    • рдкрд╢ु рдЖрдзाрд░िрдд рдЙрдж्рдпोрдЧ – рдЪрдордб़ा, рдКрди, рдбेрдпрд░ी।

  3. рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░

    • рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ (Public Sector) – рд╕рд░рдХाрд░ी (BHEL, SAIL)।

    • рдиिрдЬी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ (Private Sector)।

    • рдоिрд╢्рд░िрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ (Mixed Sector)।

    • рд╕рд╣рдХाрд░ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ (Cooperative Sector)।


ЁЯФ╣ рдЖрдзुрдиिрдХ рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ

  • рдмрдб़ी рдкूँрдЬी рдФрд░ рдорд╢ीрдиों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ।

  • рд╡िрд╢ेрд╖ीрдХрд░рдг рдФрд░ рд╢्рд░рдо рдХा рдмँрдЯрд╡ाрд░ा।

  • рдЙрдд्рдкाрджрди рдХा рдЙрдЪ्рдЪ рд╕्рддрд░।

  • рд╢рд╣рд░ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдФрд░ рдмрдб़े рдкрд░िрд╡рд╣рди рддंрдд्рд░ рд╕े рдЬुрдб़ाрд╡।


ЁЯФ╣ рдк्рд░рдоुрдЦ рдЙрдж्рдпोрдЧ

  • рдХृрд╖ि рдЖрдзाрд░िрдд: рдХрдкрдб़ा, рдЦाрдж्рдп рдк्рд░рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг, рдЧрди्рдиा рдЪीрдиी।

  • рдЦрдиिрдЬ рдЖрдзाрд░िрдд: рд▓ौрд╣-рдЗрд╕्рдкाрдд, рд╕ीрдоेंрдЯ, рдПрд▓्рдпुрдоिрдиिрдпрдо।

  • рдЙрдкрднोрдХ्рддा рд╡рд╕्рддुрдПँ: рд╕ाрдмुрди, рджрд╡ा, рдкैрдХेрдЬिंрдЧ।

  • рд╕ूрдЪрдиा рддрдХрдиीрдХ рд╡ рдЙрдЪ्рдЪ рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдЙрдж्рдпोрдЧ।


ЁЯФ╣ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рдк्рд░рднाрд╡

  • рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдк्рд░рджूрд╖рдг (рд╡ाрдпु, рдЬрд▓, рдз्рд╡рдиि)।

  • рдЕрдкрд╢िрд╖्рдЯ рдк्рд░рдмंрдзрди рдХी рд╕рдорд╕्рдпा।

  • рд╕рддрдд рд╡िрдХाрд╕ рд╣ेрддु рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдФрд░ рд╣рд░िрдд рддрдХрдиीрдХ рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा।


рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ – рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рдХ्рд░िрдпाрдПँ рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдоें рдЙрди्рдирддि рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рд░ीрдв़ рд╣ैं। рдЙрдж्рдпोрдЧों рд╕े рд░ोрдЬрдЧाрд░, рд╢рд╣рд░ीрдХрд░рдг рдФрд░ рддрдХрдиीрдХी рдк्рд░рдЧрддि рд╣ोрддी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЗрдирдХे рджुрд╖्рдк्рд░рднाрд╡ों рд╕े рдмрдЪрдиे рд╣ेрддु рд╕ंрддुрд▓िрдд рд╡ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЕрдиुрдХूрд▓ рдиीрддिрдпों рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै।


# ЁЯУШ рдЕрдн्рдпाрд╕ рдк्рд░рд╢्рдиोрдд्рддрд░

## (рдЕрдз्рдпाрдп – 5 : рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рдХ्рд░िрдпाрдПँ)

рдк्рд░рд╢्рди 1. рдиीрдЪे рджिрдП рдЧрдП рдЪाрд░ рд╡िрдХрд▓्рдкों рдоें рд╕े рд╕рд╣ी рдЙрдд्рддрд░ рдЪुрдиिрдП

(i) рдЗрдирдоें рд╕े рдХौрди-рд╕ा рдХрдерди рдЧ़рд▓рдд рд╣ै?

(a) рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рдХे рдкाрд╕ рдЪूрдиा рдкрдд्рдерд░ рдХी рдЦрджाрдиों рдХी рдиिрдХрдЯрддा рдХे рдХाрд░рдг рд╡рд╣ाँ рдЙрдж्рдпोрдЧ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдЖ।

(b) рдЪीрди, рд▓рдХрдб़ी рдЖрдзाрд░िрдд рддрдеा рд╡рди рдЖрдзाрд░िрдд рдЙрдж्рдпोрдЧों рдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ै।

 (c) рд▓ौрд╣-рдЗрд╕्рдкाрдд рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХी рд╕्рдеिрддि рд╕े рдХोрдпрд▓े рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рдХрдо рдЖँрдХा рдЧрдпा рд╣ै।

(d) рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рд╢рд╣рд░ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХा рдпोрдЧрджाрди рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।

ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░ (c) рд▓ौрд╣-рдЗрд╕्рдкाрдд рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХी рд╕्рдеिрддि рд╕े рдХोрдпрд▓े рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рдХрдо рдЖँрдХा рдЧрдпा рд╣ै।

(ii) рдЗрдирдоें рд╕े рдХिрд╕ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдЙрдд्рдкाрджрди рдХा рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡ рдиिрдЬी рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХे рдкाрд╕ рд╣ोрддा рд╣ै?

(a) рд╕ाрдо्рдпрд╡ाрджी

(b) рдоिрд╢्рд░िрдд

(c) рдкूँрдЬीрд╡ाрджी

(d) рдХोрдИ рдирд╣ीं

ЁЯСЙрдЙрдд्рддрд░: (c) рдкूँрдЬीрд╡ाрджी

(iii) рдЗрдирдоें рд╕े рдХौрди-рд╕ा рдРрд╕ा рдЙрдж्рдпोрдЧ рд╣ै рдЬो рдЕрди्рдп рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХे рд▓िрдП рдХрдЪ्рдЪा рдоाрд▓ рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрддा рд╣ै?

 (a) рд▓рдШु рдЙрдж्рдпोрдЧ

(b) рдШрд░ेрд▓ू рдЙрдж्рдпोрдЧ

 (c) рдЖрдзाрд░рднूрдд рдЙрдж्рдпोрдЧ

(d) рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдЙрдж्рдпोрдЧ

ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░:(c) рдЖрдзाрд░рднूрдд рдЙрдж्рдпोрдЧ

(iv) рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдоें рд╕рд╣ी рдпुрдЧ्рдо рдоिрд▓ाрдЗрдП –

 (a) рд▓ोрдХ рдкрд░िрд╡рд╣рди рдЙрдж्рдпोрдЧ – рд╡ॉрд▓्рдХ्рд╕рд╡ैрдЧрди

 (b) рдЗрд╕्рдкाрдд рдЙрдж्рдпोрдЧ – рдЬाрдорд╢ेрджрдкुрд░

(c) рдСрдЯोрдоोрдмाрдЗрд▓ рдЙрдж्рдпोрдЧ – рдЯाрдЯा рдоोрдЯрд░्рд╕

 (d) рд╡рд╕्рдд्рд░ рдЙрдж्рдпोрдЧ – рд▓ुрдзिрдпाрдиा

ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░: рд╕рднी рдпुрдЧ्рдо рд╕рд╣ी рд╣ैं।

 рдк्рд░рд╢्рди 2. (рд▓рдЧрднрдЧ 30 рд╢рдм्рджों рдоें рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП)

(i) рдЙрдЪ्рдЪ рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдЙрдж्рдпोрдЧ рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рдмрддाрдЗрдП।

ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░: рдЙрдЪ्рдЪ рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдЙрдж्рдпोрдЧ рдХंрдк्рдпूрдЯрд░, рд╕ूрдЪрдиा рддрдХрдиीрдХ, рдЬैрд╡ рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी, рдЗрд▓ेрдХ्рдЯ्рд░ॉрдиिрдХ्рд╕ рдЖрджि рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЗрдирдоें рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди, рдЙрдЪ्рдЪ рддрдХрдиीрдХी рдХौрд╢рд▓ рдФрд░ рдкूँрдЬी рдк्рд░рдзाрди рдЙрдд्рдкाрджрди рд╣ोрддा рд╣ै।

(ii) рдиिрд░्рдоाрдг (Manufacturing) рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рд▓िрдЦिрдП।

ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░: рдиिрд░्рдоाрдг рд╡рд╣ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдХрдЪ्рдЪे рдоाрд▓ рдХो рдорд╢ीрдиों, рддрдХрдиीрдХ рдФрд░ рд╢्рд░рдо рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рдмрджрд▓рдХрд░ рдЙрдкрдпोрдЧी рд╡рд╕्рддुрдУं рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

(iii) рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдЙрдж्рдпोрдЧ (Footloose Industry) рдХ्рдпा рд╣ै?

ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░: рдРрд╕े рдЙрдж्рдпोрдЧ рдЬो рдХिрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕्рдеाрди, рдХрдЪ्рдЪे рдоाрд▓ рдпा рдКрд░्рдЬा рд╕्рд░ोрдд рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдирд╣ीं рд╣ोрддे рдФрд░ рдХрд╣ीं рднी рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं, рд╕्рд╡рдЪ्рдЫ рдЙрдж्рдпोрдЧ рдХрд╣рд▓ाрддे рд╣ैं।

рдЙрджाрд╣рд░рдг – рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдЙрдж्рдпोрдЧ।

рдк्рд░рд╢्рди 3. (рд▓рдЧрднрдЧ 150 рд╢рдм्рджों рдоें рдЙрдд्рддрд░ рд▓िрдЦिрдП)

(i) рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдФрд░ рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рдХ्рд░िрдпाрдУं рдоें рдХ्рдпा рдЕंрддрд░ рд╣ै?

ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░:  

рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдХ्рд░िрдпाрдПँ рд╡े рд╣ैं рдЬिрдирдоें рдордиुрд╖्рдп рд╕ीрдзे рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рд╕ंрд╕ाрдзрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рддा рд╣ै рдЬैрд╕े – рдХृрд╖ि, рдЦрдирди, рдордд्рд╕्рдп рдкाрд▓рди।

рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рдХ्рд░िрдпाрдПँ рд╡े рд╣ैं рдЬिрдирдоें рдЗрди рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХो рдмрджрд▓рдХрд░ рдЙрдкрдпोрдЧी рд╡рд╕्рддुрдПँ рдмрдиाрдИ рдЬाрддी рд╣ैं, рдЬैрд╕े – рдХрдкрдб़ा рдЙрдж्рдпोрдЧ, рдЗрд╕्рдкाрдд рдЙрдж्рдпोрдЧ।

  рдЕंрддрд░ рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдХ्рд░िрдпाрдПँ рдк्рд░рдХृрддि рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ोрддी рд╣ैं, рдЬрдмрдХि рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рдХ्рд░िрдпाрдПँ рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдХ्рд░िрдпाрдУं рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ोрддी рд╣ैं рдФрд░ рдЗрдирдоें рдоूрд▓्рдп рд╕ंрд╡рд░्рдзрди (Value Addition) рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

(ii) рд╡िрдХрд╕िрдд рджेрд╢ों рдоें рдЖрдзुрдиिрдХ рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХीрдЬिрдП।

ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░:

1. рднाрд░ी рдорд╢ीрдиों рд╡ рдЙрди्рдирдд рддрдХрдиीрдХ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ।

2. рдмрдб़ी рдкूँрдЬी рдФрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рдЙрдд्рдкाрджрдХрддा।

3. рд╢्рд░рдо рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ीрдХрд░рдг рдФрд░ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди।

4. рдЙрдд्рдкाрджрди рдХा рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╡िрддрд░рдг।

5. рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдирдЧрд░ों рдФрд░ рдХॉрд░िрдбोрд░ рдоें рдХेंрдж्рд░ीрдХрд░рдг।

(iii) рдЕрдзिрдХांрд╢ рдЙрдж्рдпोрдЧ рдмрдб़े рд╢рд╣рд░ों рдФрд░ рдорд╣ाрдирдЧрд░ों рдоें рд╣ी рдХ्рдпों рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं?

ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░:

рдмрдб़े рд╢рд╣рд░ों рдоें рд╡िрд╢ाрд▓ рдЙрдкрднोрдХ्рддा рдмाрдЬाрд░ рдоिрд▓рддा рд╣ै।

рдкрд░िрд╡рд╣рди рд╡ рд╕ंрдЪाрд░ рдХी рдЕрдЪ्рдЫी рд╕ुрд╡िрдзा рд╣ोрддी рд╣ै।

 рд╢्рд░рдордмрд▓ (рдХुрд╢рд▓ рд╡ рдЕрдХुрд╢рд▓) рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ोрддा рд╣ै।

рдмिрдЬрд▓ी, рдкाрдиी рдФрд░ рдЕрд╡рд╕ंрд░рдЪрдиा рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдоिрд▓рддी рд╣ै।

 рд╕рд░рдХाрд░ рднी рдпрд╣ाँ рдиिрд╡ेрд╢ рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрддी рд╣ै।

(iv) рд╡िрдХाрд╕рд╢ीрд▓ рджेрд╢ों рдоें рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдХрдо рдХ्рдпों рд╣ुрдЖ рд╣ै?

ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░:

 рдорд╢ीрдиों рдФрд░ рдирдИ рддрдХрдиीрдХ рдиे рд╣рд╕्рддрд╢िрд▓्рдк рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХो рдкीрдЫे рдЫोрдб़ рджिрдпा।

 рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдЙрдж्рдпोрдЧ рд╢्рд░рдорд╕ाрдз्рдп рдФрд░ рдХрдо рдЙрдд्рдкाрджрди рд╡ाрд▓े рд╣ैं।

 рдЖрдзुрдиिрдХ рдЙрдж्рдпोрдЧों рд╕े рд╕рд╕्рддा рд╡ рдмрдб़े рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рдЙрдд्рдкाрджрди рд╣ोрддा рд╣ै।

рдмрджрд▓рддे рдлैрд╢рди рдФрд░ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдк्рд░рддिрд╕्рдкрд░्рдзा рд╕े рдЗрдирдХी рдоांрдЧ рдХрдо рд╣ुрдИ।

  рд╣ाрд▓ाँрдХि рдпे рдЙрдж्рдпोрдЧ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдзрд░ोрд╣рд░ рдФрд░ рдЧ्рд░ाрдоीрдг рдЖрдЬीрд╡िрдХा рдХे рд▓िрдП рдЕрднी рднी рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ैं।


рдк्рд░рд╢्рди 4. (рдЧрддिрд╡िрдзि рдЖрдзाрд░िрдд рдк्рд░рд╢्рди)

(i) рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдкрд░िрд╕рд░ рдХा рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдХрд░рдХे рдХाрд░рдЦ़ाрдиों рдоें рдиिрд░्рдоिрдд рд╡рд╕्рддुрдУं рдХी рд╕ूрдЪी рдмрдиाрдЗрдП।

ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░ (рдЙрджाрд╣рд░рдг): рдбेрд╕्рдХ, рдХुрд░्рд╕िрдпाँ, рдм्рд▓ैрдХрдмोрд░्рдб, рдХिрддाрдмें, рдХॉрдкिрдпाँ, рдпूрдиिрдл़ॉрд░्рдо, рдкंрдЦे, рд▓ाрдЗрдЯें, рдЬूрддे, рдкाрдиी рдХी рдмोрддрд▓, рдмрд╕ рдЖрджि।

(ii) ‘рд╕ंрд╕ाрдзрди’ рдФрд░ ‘рдЕрд╕ंрд╕ाрдзрди’ рдХा рдЕрд░्рде рдмрддाрдЗрдП। рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХे рд▓िрдП рдХौрди-рд╕े рдкрджाрд░्рде рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ैं?

ЁЯСЙ рдЙрдд्рддрд░: рд╕ंрд╕ाрдзрди– рд╡े рдкрджाрд░्рде рдЬिрди्рд╣ें рдордиुрд╖्рдп рдЕрдкрдиी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рдХी рдкूрд░्рддि рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рддा рд╣ै।

рдЕрд╕ंрд╕ाрдзрди – рд╡े рдкрджाрд░्рде рдЬिрдирдХा рдХोрдИ рдЙрдкрдпोрдЧ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬाрддा।

рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХे рд▓िрдП рд╡े рдкрджाрд░्рде рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ें рд╕ंрд╕ाрдзिрдд рдХрд░ рд╡рд╕्рддु рдмрдиाрдИ рдЬा рд╕рдХे, рдЬैрд╕े рдХрдкाрд╕, рд▓ौрд╣-рдЕрдпрд╕्рдХ, рд▓рдХрдб़ी, рдЦрдиिрдЬ рдЖрджि

(iii) рдЕрдкрдиे рдЪाрд░ों рдУрд░ рдЙрдкрднोрдЧ рдХी рд╡рд╕्рддुрдУं рд╡ рдЙрдирдХे рдЙрдд्рдкाрджрдХ рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХी рддाрд▓िрдХा рдмрдиाрдЗрдП।


| рд╡рд╕्рддु | рдЙрдд्рдкाрджрдХ рдЙрдж्рдпोрдЧ |

| ---------- | ------------------------- |

| рдХिрддाрдм | рдХाрдЧрдЬ рдПрд╡ं рдк्рд░рдХाрд╢рди рдЙрдж्рдпोрдЧ |

| рдпूрдиिрдл़ॉрд░्рдо | рд╡рд╕्рдд्рд░ рдЙрдж्рдпोрдЧ |

| рдкंрдЦा | рд╡िрдж्рдпुрдд рдЙрдкрдХрд░рдг рдЙрдж्рдпोрдЧ |

| рджрд╡ा | рдФрд╖рдзि рдЙрдж्рдпोрдЧ |

| рдоोрдмाрдЗрд▓ | рд╕ूрдЪрдиा рдк्рд░ौрдж्рдпोрдЧिрдХी рдЙрдж्рдпोрдЧ |

рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рдХ्рд░िрдпाрдПँ — 25 MCQ рдХ्рд╡िрдЬ़

рдж्рд╡िрддीрдпрдХ рдХ्рд░िрдпाрдПँ — 25 MCQ рдХ्рд╡िрдЬ़

NCERT + рдк्рд░рддिрдпोрдЧी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рд╕े рдк्рд░рд╢्рди। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкрд░ 'Submit' рдХрд░ें рдФрд░ рддुрд░ंрдд рдЙрдд्рддрд░ рд╡ рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рджेрдЦें।

Post a Comment

0 Comments

Post a Comment (0)

#buttons=(Ok, Go it!) #days=(20)

Our website uses cookies to enhance your experience. Check Now
Ok, Go it!